Onderzoeken opsporen

Medicijnen. Van het laboratorium naar de apotheek

"Alvorens een medicament bij de apotheek verkrijgbaar is, heeft het reeds een lange weg afgelegd. In totaal neemt het ongeveer 12 jaar in beslag en het kostenplaatje loopt al snel op tot 600 miljoen Euro."

Alvorens onderzoekers nieuwe manieren ontwikkelen voor het gebruik van reeds bekende farmaceutische stoffen, of voor ze nieuwe combinaties van farmaceutische middelen ontdekken, selecteren ze eerst de meestbelovende stoffen en testen die uit in een onderzoekslabo.

Deze test verschaft de onderzoekers de eerste serie gegevens omtrent verdraaglijkheid, veiligheid en dosering. Met behulp van deze gegevens zullen de onderzoekers bepalen hoe en in welke vorm een stof potentieel zou kunnen worden gebruikt voor het behandelen van ziektes bij personen. Deze laboratoriumtesten worden 'preklinische proeven' genoemd. Dit stadium kan tot 10 jaar duren.

Enkel de stoffen die therapeutisch potentieel vertonen en waarvan preklinische proeven aangetoond hebben dat ze veilig zijn, worden toegelaten om binnen een klinisch onderzoek op menselijke deelnemers te worden getest. Deze stoffen worden 'onderzoeksstoffen' genoemd. Tijdens het klinisch onderzoek worden de onderzoeksstoffen en de vergelijkende stoffen ofwel in druppels of in capsules toegediend.

Een gedetailleerd studieprotocol documenteert de meest actuele wetenschappelijke kennis over de onderzoeksstof. Dit protocol, kennismateriaal en geïnformeerde toestemmingsformulieren van patiënten worden allemaal voorgelegd aan een ethische commissie.

Een ethische commissie is een commissie die biomedisch onderzoek waarbij mensen ingeschakeld worden, goedkeurt, controleert en beoordeelt. Ethische commissies houden kritisch toezicht op onderzoek uitgevoerd op personen om te verzekeren dat het allemaal wetenschappelijk, ethisch en gereglementeerd is. Artsen die instaan voor de klinische onderzoeken ('onderzoekers' genoemd) zijn verplicht om elk onderzoek volgens de door deze ethische commissies voorgeschreven richtlijnen uit te voeren.

Klinische onderzoeken worden in 4 fases ingedeeld:

Fase 1- Onderzoeken met gezonde vrijwilligers: Fase 1-onderzoeken worden meestal uitgevoerd met gezonde vrijwilligers. Dit onderzoek verzamelt informatie over de opname, verspreiding, metabolisme en uitscheiding van het geneesmiddel. Deze onderzoekstypes worden 'farmacologische studies' genoemd. De resultaten van dit onderzoek beschrijven de 'farmacokinetiek' van het geneesmiddel. Er mogen pas fase 2-onderzoeken op volgen wanneer het fase 1-onderzoek aangetoond heeft dat de bijwerkingen van het geneesmiddel niet te ernstig waren.

Fase 2- Onderzoeken met patiënten: Fase 2-onderzoeken worden uitgevoerd met patiënten. Dit gecontroleerd klinisch onderzoek verzamelt informatie over de therapeutische werkzaamheid van het geneesmiddel. Therapeutische werkzaamheid beschrijft het potentieel van een geneesmiddel voor een heilzame verandering in de behandeling van een ziekte. Sommige fase 2-onderzoeken hebben ook als doel de juiste dosering te bepalen. Dit kan van studie tot studie variëren, afhankelijk van de indicatie en andere factoren. Fase 2-onderzoeken worden 'therapeutische onderzoekende studies' genoemd. De resultaten van deze onderzoeken laten de onderzoekers toe de 'farmacodynamiek' van het geneesmiddel te beoordelen. Ze identificeren ook algemene bijwerkingen op korte termijn en andere risico's. Er mogen pas fase 3-onderzoeken op volgen wanneer het fase 2-onderzoek aangetoond heeft dat de bijwerkingen van het geneesmiddel aanvaardbaar zijn.

Fase 3- onderzoeken met grote groepen patiënten: Fase 3-onderzoeken worden uitgevoerd met grote groepen bestaande uit 200 tot 5000 patiënten. Tijdens deze fase worden de onderzochte geneesmiddelen vaak vergeleken met de huidige 'gouden standaard'-behandeling. Ze worden beoordeeld in tests op lange termijn en verschaffen informatie m.b.t. gebruik en veiligheid op lange termijn. Fase 3-onderzoeken worden 'therapeutische bevestigende studies' genoemd. Ze moeten therapeutisch voordeel en doeltreffendheid aantonen of bevestigen.

Fase 4- Toezicht na marktintroductie: Nadat een geneesmiddel aanvaard werd, worden er studies van fase 4 uitgevoerd. Deze studies worden uitgevoerd om meer kennis te verwerven over de veiligheid, doeltreffendheid en optimaal gebruik van het product.

Gevallen- of klinische reeks: Naast de 4 fases van de klinische onderzoeken voeren farmaceutische bedrijven ook 'gevallenreeksen' uit. Het doel van de gevallenreeks is het beoordelen van de werking van een geneesmiddel na de marktintroductie door het observeren en documenteren van de wijze waarop het goedgekeurde geneesmiddel of medisch instrument in de klinische praktijk en in het alledaagse leven gebruikt wordt.

Beoordeling van de werkzaamheid: In een klinisch onderzoek wordt de doeltreffendheid en verdraaglijkheid van een nieuw geneesmiddel vergeleken met bestaande goedgekeurde geneesmiddelen of behandelingen (standaardtherapie). Indien er geen alternatieve standaardtherapie is, wordt het geneesmiddel getest tegen een placebo om de echte reacties op het geneesmiddel te onderscheiden van onafhankelijke effecten (door placebo, zelfherstel, enz.). Nochtans, aangezien patiënten effectieve behandelingen niet kunnen worden ontzegd binnen het kader van een klinisch onderzoek, worden alle placebogecontroleerde klinische onderzoeken vooraf zorgvuldig onderzocht om te bepalen of het toedienen van het placebo ethisch is. Tijdens een klinisch onderzoek bezoeken de patiënten regelmatig hun onderzoeker in het ziekenhuis of medische praktijk. Tijdens deze afspraken worden ze onderzocht door een arts en ondervraagd over de doeltreffendheid en potentiële bijwerkingen van het geneesmiddel. Soms wordt aan de deelnemers van de studie gevraagd om een dagboek bij te houden waarin ze hun gezondheidstoestand beschrijven. Na de beëindiging van de studieperiode worden de resultaten van de behandelde groepen (doeltreffendheid en veiligheid) met elkaar vergeleken, geanalyseerd, beoordeeld en gepubliceerd.